4. Zarf (Belirteç)
4.1. Zamirler (= adıllar) ile ortak kökenli zarflar
4.2. √so
4.3. Cümle zarfları
4.4. Yer ve yön zarfları
4.5. Zaman, sıra, ölçü ve tarz belirten zarflar
4.6. İsimden türemiş zarflar
4.7. Zarfın üstünlük derece ifadesi
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Bu çalışmada zarf teriminin tanımı şöyledir :
Zarf = Tekbiçimli kelimeler arasında fiil, sıfat, başka zarf veya cümle determine (*) edenler
(*) determine etmek : tamlamak, nitelemek, belirtmek < fransızca déterminer
Tekbiçimli kelimeler arasında “hem isim hem de fiil, sıfat, başka zarf veya cümle determine edenler” ise, tanımımıza göre “hem sıfat hem zarf” olarak sınıflandırılmıştır.
● Partisipler (fiil-sıfat-zarf), fiilden türemiş sıfat ve zarftır (→14.).
● Sıfat, zarf ve isim türeten çok sayıda yapım eki bulunmaktadır (→ 4., 20.).
■ Lazca zarflarda, isimler ve sıfatlar ile ortak kurallı “morfeme göre vurgu (= kök ve eklere göre vurgu)”nun yanı sıra, bazen “anlamsal vurgu” da gözlemlenmektedir. “İşaret zamirler ile ortak kökenli zarflar” ile “yer ve yön zarfları”nın ilk hecesi, önemli anlam taşıdığından dolayı duruma göre ayrıca vurgulanabilmektedir.
Lazcada vurgu, Almanca, İngilizce, İtalyanca, Rusça vs dillerdeki vurgu gibi şiddetli değildir. Anadili olarak Lazca konuştukları halde bazı kelimeler hakkında “Vurgusu nerede olduğunu bilemem” diyenlere sıkça rastlanabilmektedir.
_____________________________________________________________________________
◘◘◘ Olumlu-olumsuzluk ünlemi ◘◘◘
Türkçe “evet” ve “hayır” kelmelerini karşılayan Lazca “ho” ve “var”(*) kelimeleri, bu çalışmada olumlu-olumsuzluk ünlemi olarak sınıflandırılmıştır (→ 9.1.). Bu ünlemler, Fransızca, İngilizce, Türkçe gibi dillerde nedense genelde “zarf (belirteç)” olarak sınıflandırılmaktadır. Halbuki bunlar, tek başına birer cümleyi oluşturup ne fiil, ne sıfat, ne zarf, ne de cümleyi belirtirdiklerinden dolayı bu çalışmadaki zarf tanımına uygun gelmemektedir.
(*) Fiilin olumsuzluk göstergesi “var ~ va”, olumsuzluk ünlemi “var” ile eşbiçimli olup büyük ihtimal ile aynı kökenli olduğu düşünülebilmektedir (→ 11.8.).
______________________________________________________________________
●●● “Bozulmuş çalışma”da sıfat teriminin karşılığı olarak coxoşi noçine (63 s.), ve zarf teriminin karşılığı olarak verbişi noçine (p. 71) biçimleri, parantez içine hiç açıklama olmaksızın yazılmıştır. Her ikisi de silinmesi gereken yanlışlıktır. Coxoşi biçimi “ismin” anlamına, verbişi ise “fiilin” anlamına gelebilir. Ama noçine biçimi hiç bir anlama gelmemektedir.
______________________________________________________________________
4.1. Zamirler ile ortak kökenli zarflar
4.1.1. √mi
4.1.2. √mu
4.1.3. √mu + √ni (*)
4.1.4. √na
4.1.5. √ha ~ √a, √hi ~ √he ~ √e
4.1.6. Şahıs zamirlerinden türemiş zarflar
(*)√ni köklü zarflar, ancak Fındıklı diyalektlerinde gözlemlenmektedir.
● Soru zarfları, belgisiz zarf olarak da kullanılmaktadır (→ 16.2. Taviz cümlemsileri).
______________________________________________________________________
4.1.1. √mi
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
umiteli (Orta, Doğu)(1) kimsesiz
< miti (kimse) + iki-taraf-ek (2) {u-......-eli}(-siz)
● umiteli, “hem sıfat hem de zarf olan” kelimedir (→ 3.1.1.1.).
● {u-......-eli} eki, tüm Lazca diyalektlerde bulunmaktadır. Ancak Batı diyalektlerde zamirlere eklenmez: yalnız isimlere eklenir (→ 3.3.3.5.). Aynı anlam veren son-edat (→ 5.2.1. sure, suzi) ile gezen-edat (3) (→ 5.4.1. dixo) maddelerine de bakınız.
(1) Orta, Doğu : Orta (= Fındıklı, Arhavi) ve Doğu (= Hopa, Çxala) diyalektlerde
(2) iki-taraf-ek : bu çalışmanın yazarı tarafından önerilmiş yeni bir terimdir. Fransızca circonfixe ve İngilizce circumfix terimlerinin karşılığı olarak kullanılmıştır.
(3) gezen-edat : bu çalışmanın yazarı tarafından önerilmiş yeni bir terimdir. Fransızca ve İngilizce ambiposition teriminin karşılığı olarak kullanılmıştır.
______________________________________________________________________
4.1.2. √mu
______________________________________________________________________
4.1.2.1.
muç’e (PZ) nasıl
muç’o[1] (ÇM)(AŞ)
muç’o[1] (Orta)
muç’o[1] ~ muç’oşi (1) (Doğu)
● Bu çalışmada bu kelime, geçici bir çözüm olarak “hem zarf hem sıfat” diye sınıflandırılmıştır (→ 3.1.2.). Zarfsal anlamı ile sıfatsal anlamı farklı olduğundan dolayı “eşbiçimli ayrı kelime” olarak da sınıflandırılması mümkündür.
● Bu zarf ile eşbiçimli birer adet ön-edat ile cümlemsi ön-edatı bulunmaktadır (→ 5.1.1. muç’o[2] “sanki” ; 6.1.1. muç’o[3] “~ir ~mez”).
●●● (1) Sonek {-şi} : muç’oşi kelimesinin sonunda bulunan ek, genitif durum eki (→ 1.1.1.5.), “sıfattan sıfat ve isim türeten yapım eki(→ 3.6.)” vs ile eşbiçimli olmasına rağmen ayrı bir morfemdir.
Bazı zarfların sonunda istemli olarak konan bu sonek, bir kelimeye eklendiğinde ne bir işlev ne bir anlam katmaktadır. Acaba eskiden var olan herhangi işlev veya anlam zamanla kaybolmuş mudur ?
Oroponi Lazi cumalepe, eğer aşağıdaki örneklerde -şi’li biçim ile -şi’siz biçim arasında herhangi nüans farkını hissediyorsanız lütfen bana bir mail atınız.
muç’oşi (HP) = muç’o nasıl
nişeburaşi (FN) = nişebura (FN) kendiliğinden, kendine özgü bir şekilde
udorgaluşi (*) = udorgalu (*) [zarf] dikmeden; [sıfat] dikilmemiş
(*) Udorgaluşi ve udorgalu, dorgams (dikmek) (2) fiilinden türemiş fiil-isme (→ 14.2.) olumsuz öneki {u-}’nun konmuş olduğu biçimdir.
● (2) “Dorgams”, kelimesi kelimesine “dikiyor” anlamındadır. Bu çalışmada Lazca fiillerin temsili biçimi olarak bildirme kipi emperfektif (*) şimdiki zaman üçüncü şahıs tekil biçimi kullanılmıştır. Türkçe gramer ve sözlüklerde Türkçe fiillerin temsili biçimi -mek/-mak’lı fiilimsi (eylemsi) olduğuna göre, burada dorgams karşılığı olarak “dikmek” biçimi verilmiştir.
(*) Perfektif-emperfektif ayrımı için 11. bölüme bakınız.
● İsim sonunda da “istemli boş işlevli sonek -şi”nin örneği bulunmaktadır.
bere buraşi (AŞ) = bere bura (AŞ) = bere bara (PZ)(FN) çoluk çocuk
●●● Türkçe “çoluk kelimesi”nin tek başına belli bir anlam taşımadığı gibi, Lazca “buraşi, bura ve bara kelimeleri” de tek başlarına belli bir anlam taşımamaktadır.
______________________________________________________________________
4.1.2.2.
mundes (PZ) ne zaman
munde (ÇM)(AŞ) (1)
mundes ~ mundez (Orta, Doğu)
Bu zarftan türemiş zarf : mundeşa (2) ne zamana kadar
Bu zarftan türemiş sıfat : mundeneri ne zamanki
● (1) Çamlıhemşin ile Ardeşen diyalektlerinde kelime sonunda -s, -z konsonları bulunamaz. (→ 1.1.2. Birleşik durumlar)
Fiil çekimine bakılınca (→ 13.) bu diyalektlerde de eskiden kelime sonunda -s, -z konsonlarının bulunabildiği anlaşılmaktadır.
■ (2) mundeşa kelimesinde vurgu baştaki hecededir. Bu kelimenin yapımı {mundes + -şa}dır. Lazca fonolojisinde / s / fonemi, / ş / fonemi önünde kurallı olarak kaybolur.
_____________________________________________________________________________
4.1.2.3.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
muşen neden, niçin, niye
● Bu kelimenin aslında {soru zamiri mu’nun ablatif durumu} olduğu düşünülebilirken {muşeni kelimesinin kısaltılmış biçimi} olduğu da varsayılabilmektedir.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
muşeni (1) niçin, niye, neden
(1) Pazar diyalektlerinde muyaşeni.
● Kelime yapımı: {soru zamiri mu (ne)+ son-edat şeni (için)}
■ Vurgusu baştaki hecededir.
______________________________________________________________________
4.1.2.4. umuteli (Orta, Doğu) bir şeysiz
< mutu (hiç bir şey) + iki-tarf-ek{u-......-eli}(......-siz / -sız / -suz / -süz)
● Bu kelime hem zarf hem sıfattır.(→ 3.1.2.)
______________________________________________________________________
4.1.3. √mu + √ni
● √ni köklü zarflar, ancak Fındıklı diyalektlerinde bulunmaktadır.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
muşebu(r)a (Orta, Doğu) kendiliğinden, kimseye sormadan ; kendine özgü bir şekilde
nişebu(r)a ~ ninteşebu(r)a (FN) kendiliklerinden, kimseye sormadan ; kendilerine özgü bir şekilde
● Bu maddede anlatılanlara denk gelen kelime Batı diyalektlerde bulunmamaktadır.
({-eburi}{-ebura} sonekleri hakkında açıklama için → 4.1.6., 4.6.)
______________________________________________________________________
4.1.4. √na
______________________________________________________________________
4.1.4.1.
(PZ) nak ~ nay (*) nerede; nereye (1)
(AŞ’de bazen) nay (*)
Bu zarftan türemiş zarf :
nakele (PZ) ~ nakole (AŞ’de bazen) nereye; nereden (2)
nakelendo (PZ) ~ nakolendo (AŞ’de bazen) nereden (3)
nakşa (PZ)(AŞ’de bazen) nereye kadar (4)
Bu zarftan türemiş sıfat :
nakonur(i) (PZ)(AŞ’de bazen) nereli; nereye yerleşmiş (5)
(1) İsimlerin hem lokatif hem direktif durumlara denk gelmektedir.
(2) İsimlerin hem direktif hem ablatif durumlara denk gelmektedir. Hareketin yönü ile ilgili zarftır.
Bu tür iki-yönlü zarfın önceden de mevcut olması, Batı diyalektlerde isimlerin iki-yön durumunun oluşmasına kısmen de olsa nedeni olmuş olabilmektedir.
(3) Geçildiği yer ile ilgili zarftır.
(4) “-ye kadar” anlamı taşıyan {-şa} soneki, isimlerin direktif durum eki (yönelme durum eki) ile eşbiçimli olmasına rağmen ayrı bir morfemdir. Orta ve Doğu diyalektlerde bulunan şakiz ~ şakis son-edatı (→ 5.2.1.) ile aynı kökenli olduğu düşünülebilir.
(5) Laz evli kadınlar, evlendikleri günden itibaren, gelin olarak yerleştikleri köyün, mahallenin, kasabanın ahalisi sayılmaktadır. Bir bayana “nakonuri” diye soru sorulduğunda duruma göre ya aslı memleketinin adı ya da sonradan yerleştiği yerin adı verilebilmektedir.
● Pazar İlçesi dışında konuşulan her diyalektte yer ve yön ile ilgili soru için √na yerine √so köklü kelimeler kullanılmaktadır. (→ 4.2.)。
● (*) Çamlıhemşin ve Ardeşen diyalektlerinde kelime sonunda -k konsonu bulunamaz. (→ 1.1.2.) Pazar diyalektlerinde de yüksek oranda nay biçimi gözlemlenmektedir.
______________________________________________________________________
4.1.4.2.
nak’u (Batı) ~ nak’o (Orta, Doğu) (1) kaç, ne kadar
Bu zarftan türemiş zarf :
nak’otiyen (FN) ne kadar varsa o kadar
● {nak’o-ti yen}(ne kadar varsa) cümlemsisinin birleşik kelimeleşmiş hali olması gerek. Fındıklı dialektlerinde mitiyen (herhangi biri, her kim)(→ 2.1.2.4.), mutuyen (herhangi bir şey, her ne)(→ 2.2.2.4.) gibi birleşik zamirler yaygındır. Taviz cümlemsi bölümüne de bakınız (→ 16.2.).
■ Nak’otiyen kelimesinde baştaki hece vurguludur.
● (1) {-k’o} sonekinin Orta ve Doğu diyalektlerde kullanılan son-edat k’onar(i) ~ k’ona ile aynı kökenli olduğu düşünülebilir (→ 5.2.1.).
● nak’u ~ nak’o hem sıfat hem zarftır (→ 3.1.4.).
●●● “Bozulmuş çalışma”, 63, 64 ve 72’nci sayfalarında yazıldığına göre nak’u ~ nak’o, “zaman ile ilgili sorular için kullanılmaz”mış (*). Bu iddia uydurmadır. Nak’u ~ nak’o kelimesi, tüm dialektlerde zaman dahil her şey için kullanılmaktadır (→ 3.1.2., 3.1.4., 4.1.2.).
(*) Aynı iddia İsmail Avcı Bucaklişi ile Hasan Uzunhasanoğlu tarafından hazırlanmış “Lazca-Türkçe Sözlük”te de bulunmaktadır (300’üncü sayfa).
______________________________________________________________________
4.1.4.3.
namk’ale (Batı) ~ namk’ele (Orta) hangi tarafta, hangi tarafa, hangi taraftan
Bu zarftan türemiş zarf :
namk’alendo (Batı) hangi taraftan
namk’elendo (Orta) hangi tarafa, hangi taraftan
~ namk’elendon (Orta) (1)
(1) Fındıklı ilçesine bağlı bazı yörelerde namk’elendo (hangi tarafa) ve namk’elendon (hangi taraftan) ayrı anlam taşıyan iki kelime olarak kullanılmaktadır.
■ Sonek {-k’ale}~{-k’ele}, kelime sonunda bulunurken vurgusuzdur. {-k’alendo} ~ {-k’elendo} ~ {-k’elendon} biçimlerinin sondan ikinci hecesi vurguludur.
Bu zarftan türemiş sıfat :
namk’elen(i) ~ namk’elendon(i) (FN) hangi taraftaki
______________________________________________________________________
4.1.5. √ha ~ √a, √hi ~ √he ~ √e
______________________________________________________________________
4.1.5.1.
hak ~ hako ~ hay (PZ) burada, buraya (1)
hay ~ hako (ÇM)(AŞ)
hak ~ hako (Orta)
ak ~ ako (Doğu)
Bu zerftan türemiş zarflar :
hakele (PZ) buraya, buradan (kalkıp) (2)
hakole (ÇM)(AŞ)(Orta)
~ akole (Doğu)
hakelendo buradan (geçip) (3)
~ hakolendo ~ hakolendon
~ akolendon
hakolek’ele (FN) bu tarafa
hakşa ~ akşa buraya kadar; (şimdiye kadar)
hakşakiz ~ hakşakis şimdiye kadar; (buraya kadar)
Bu zarftan türemiş sıfat :
hakonur(i) ~ hakonu(y)i ~ hakon(i) ~ akon(i) buralı
(1) İsimlerin hem lokatif hem direktif durumlara denk gelmektedir.
(2) İsimlerin hem direktif hem ablatif durumlara denk gelmektedir. Hareketin yönü ile ilgili zarftır.
Bu tür iki-yönlü zarfın önceden de mevcut olması, Batı diyalektlerde isimlerin iki-yön durumunun oluşmasına kısmen de olsa nedeni olmuş olabilmektedir.
(3) Geçildiği yer ile ilgili zarftır.
■ Hakolek’ele kelimesinde vurgu, baştan ikinci hecededir. Yer ve yön zarflarına eklenerek “tarafına, tarafta” anlamı katan sonek {-k’ele}, vurgusuz olup aslı kelimenin vurgu yerini değiştirmez.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
hik ~ hiko (PZ) orada, oraya
hey ~ hiko ~heko (ÇM)(AŞ)
hek ~ heko (FN)(AH)
ek ~ eko (HP)(ÇX)
Bu zarftan türemiş zarflar :
hikele ~ hikole ~ hekole ~ ekole oraya, oradan (kalkıp)
hikelendo ~ hikolendo oradan (geçip)
~ hekolendo(n) ~ ekolendon
hekolek’ele (FN) o tarafa
hikşa ~ hekşa ~ ekşa oraya kadar
Bu zarftan türemiş sıfat :
hikonur(i) ~ hekonu(y)i oralı, oraya yerleşmiş
~ hekon(i) ~ ekon(i)
______________________________________________________________________
4.1.5.2.
hak’u ~ hak’o ~ ak’o bu kadar
hik’u ~ hek’o ~ ek’o o kadar
Bu kelimeler hem zarf hem sıfattır (→ 3.1.5.).
______________________________________________________________________
4.1.5.3.
hamk’ale (Batı) ~ hamk’ele (Orta) bu tarafta, bu tarafa, bu taraftan
himk’ale ~ hemk’ale (Batı) ~ hemk’ele (Orta) o tarafta, o tarafa, o taraftan
Bu zarflardan türemiş sıfatlar :
hamk’alen(i) ~ hamk’elen(i) bu taraftaki
himk’alen(i) ~ hemk’alen(i) ~ hemk’elen(i) o taraftaki
______________________________________________________________________
4.1.5.4.
haşo ~ aşo böyle ; bu tarafa (1)
hişo ~ heşo ~eşo öyle ; o tarafa (1)
Bu kelimeler, hem zarf hem sıfattır (→ 3.1.5.). İstemli boş işlevli sonek {-şi}’nin (→ 4.1.2.) eklendiği haşoşi, hişoşi ~ heşoşi biçimleri de yaygındır.
● (1) Xoron(i) (= geleneksel Laz oyunu) oynandığında bazen “ileriye (= saat ibresinin ters yönüne)” anlamına “Heşo (hişo) !”, “geriye (= saat ibresi ile aynı yöne)” anlamına “Haşo !” diye seslenir. Başka söyleniş de gözlemlenmektedir (→ 4.4.1.).
Bu zarflardan türemiş zarflar :
haşote(n) ~ aşoten böylece
hişote ~ heşote(n) ~ eşoten öylece
haşopete(n) ~ aşopeten böylelikle
hişopete ~ heşopete(n) ~ eşopeten öylelikle
● {-te(n)} eki, isimlerin araç durum eki ile eşbiçimlidir. {-pe} eki ise isimlerin çoğul eki ile eşbiçimlidir.
______________________________________________________________________
4.1.6. Şahıs zamirlerinden türemiş zarflar
{-eburi} ve {-ebura} sonekleri için → 4.1.3., 4.6.
______________________________________________________________________
4.1.6.1. {-eburi} (Batı)
şk’imeburi bence ; kendimce (1)
sk’aneburi sence ; kendince (1)
şk’uneburi bizce ; kendimizce (1)
t’k’vaneburi sizce ; kendinizce (1)
(1) Bu 4 kelimenin anlamı hakkında daha geniş alanda araştırma gerekmektedir (→ 3.1.6.)。
______________________________________________________________________
4.1.6.2. {-ebura} (Orta, Doğu)
çkimebura kendi kendime, kimseye sormadan, kendiliğimden, kendimce
skanebura (sen) kendi kendine, kendiliğinden, kendince
çkunebura (Orta) kendi kendimize, kendiliğimizden, kendimizce (*)
~ çkinebura (Doğu)
tkvanebura kendi kendinize, kendiliğinizden, kendinize
(*) Bazen “dilimiz kullanarak, Lazca olarak” anlamına da gelebilmektedir (→3.1.6.).
______________________________________________________________________
4.1.6.3. iki-taraf-ek {u-......-eli}
skani (*) → uskaneli (Orta, Doğu) sensiz, sen olmaksızın
(*) skani = Şahıs zamiri si’nin genitif durum biçimi.
● İki-taraf-ek {u-......-eli}, Lazca tüm diyalektlerde gözlemlenmektedir. Ancak Batı diyelektlerde zamirlere eklenmez. (İsimlere eklenme örnekleri → 4.6.) Bu ek ile eşanlamlı iki adet son-edat (→ 5.2.1. sure, suzi) ve bir adet gezen-edat (→ 5.4.1. dixo) bulunmaktadır.
______________________________________________________________
4.2. √so nerede, nereye
Yer ve yön ifade eden çok sayıda zarf ve sıfat √so köklüdür. Bu maddede gösterilen kelimeler, Pazar ilçesi dışında konuşulan tüm diyalektlerde kullanılmaktadır.
_____________________________________________________________________________
4.2.1. Soru zarfı - belgisiz zarf : so ve bundan türemiş olan kelimeler
so nerede, nereye (1)
sole nereye, nereden (kalkıp) (2)
solendo ~ solendon nereden (geçip) (3)
sokşa (ÇM)(AŞ) (4) nereye kadar (5)
~ soşa (Orta, Doğu)
sonur(i) ~ sonu(y)i ~ soni (6) nereli; nereye yerleşmiş (7)
(1) İsimlerin hem lokatif hem direktif durumlara denk gelmektedir.
(2) İsimlerin hem direktif hem ablatif durumlara denk gelmektedir. Hareketin yönü ile ilgili zarftır.
Bu tür iki-yönlü zarfın önceden de mevcut olması, Batı diyalektlerde isimlerin iki-yön durumunun oluşmasına kısmen de olsa nedeni olmuş olabilmektedir.
(3) Geçildiği yer ile ilgili zarftır.
(4) Sokşa biçimi, hakşa (buraya kadar), hikşa (oraya kadar), nakşa (nereye kadar) kelimeleri ile kıyaslama sonucu olarak oluşturulmuştur.
(5) “-(y)e kadar” anlamı taşıyan {-şa} soneki, isimlerin direktif durum eki (yönelme durum eki) ile eşbiçimli olmasına rağmen ayrı bir morfemdir. Orta ve Doğu diyalektlerde bulunan şakiz ~ şakis son-edatı (→ 5.2.1.) ile aynı kökenli olduğu düşünülebilir.
(6) Çamlıhemşin ve Ardeşen diyalektlerinde sonuri ile (Pazar diyalektlerinde kullanılan) nakonuri kelimelerinin birleşme sonucu olan sokonuri biçimi de bulunmaktadır.
(7) Laz evli kadınlar, evlendikleri günden itibaren, gelin olarak yerleştikleri köyün, mahallenin, kasabanın ahalisi sayılmaktadır. Bir bayana “Nakonuri” diye soru sorulduğunda duruma göre ya aslı memleketinin adı ya da sonradan yerleştiği yerin adı verilebilmektedir.
● Pazar diyalektlerinde √so yerine √na köklü kelimeler kullanılmaktadır (→ 4.1.4.).
______________________________________________________________________
4.2.2. Belgisiz zarf : soti ve bundan türemiş kelimeler
soti [olumsuz cümlede] bir yerde, bir yere
[taviz cümlemside] nerede, nereye, neresi
a(r) soti [olumlu cümlede] (bilinmeyen) bir yerde, bir yere
sotik’ere (PZ) herhangi bir yerde, herhangi bir yere
~ sotik’ore (AŞ)
~ sotiyen (FN)
■ Sotik’ere ~ sotik’ore ~ sotiyen kelimelerinde vurgu baştaki hecededir.
______________________________________________________________________
4.2.3. Belgisiz zarf : so(n)txa(ni) ve bundan türemiş kelimeler
sotxa ~ sontxa ~ sontxani ~ sotxani ~ suntxa ~ suntxani
(bilindiği için adının söylenmesi gerekmeyen) bir yerde, bir yere
ar sotxa ~ ar sontxa ~ ar sontxani ~ ar sotxani ~ ar suntxa ~ ar suntxani
(bilinmeyen) bir yerde, bir yere
sontxaniyen (FN) herhangi bir yerde, herhangi bir yere
sotxale bir yere, bir yerden (kalkıp)
sotxalendo bir yerden (geçip)
______________________________________________________________________
________________________________________________________
4.3. Cümle zarfları
Cümle zarfları, cümlenin genel anlamını belirtir.
Lazca cümle zarflarının bir kısmı, daima cümle başında kullanıldıkları için cümle baş-edatı olarak da sınıflandırılabilmektedir. Cümle baş-edatları, cümle sonunda bulunan fiilin kipi (→ 11.5.), aspekti (→ 11.3.), zamanı (→ 11.4.) vs’yi sınırlar, cümlenin genel anlamını diğer zarflardan daha belirgin şekilde baştan bildilirler.
Cümle zarflarının kullanım örnekleri, fiil ile ilgili bölümlerde gösterilecektir.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
ar ~ a deneme olarak bir kere
● (→ 3.2.1. Asıl sayılar)
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
egizila (FN) (+ dilek kipi) keşke [pişmanlık]
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
encami nasıl olsa
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
k’o[1] (PZ-HP) (+ dilek kipi) keşke, yeter ki [dilek; olmayacak dua]
● Bu cümle zarfı, son-edat k’onari’nin değişkenlerin biri olan k’o[2](→ 5.2.1.) ve dilek kipi göstergesi {-k’o}(→ 13.) ile eşbiçimlidir.
k’oyi (ÇX) (+ dilek kipi) keşke, yeter ki [dilek; olmayacak dua]
■ Vurguludurlar.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
mot ~ mo (PZ) niye, niçin, neden
moy (ÇM)(AŞ)
mot ~ moda (Orta, Doğu)
● Fiillerin yasak kipi ve yasak-istek kipi göstergesi(→ 13.), bu cümle zarfı ile eşbiçimlidir.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
p’iya ~ p’e(y)a acaba
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
t’ora (+ bildirme kipi sade perfektif veya emperfektif geçmiş zaman)
az kalsın
____________________________________________________________________________________________________________________________________________
4.4. Yer ve yön zarfları
Lazca yer ve yön zarfları diyalekte göre hem biçim hem anlam bakımından ilginç farklılık göstermektedir. Eşbiçimli kelime yöreye göre iki-yönlü veya tek-yönlü anlam taşıyabilmektedir.
______________________________________________________________________
4.4.1. √me ve √mo
√me = uzaklaşarak, uzakta
√mo = yaklaşarak, yakın yerde
● Aynı köklü fiilbaşları (→ 11.7.,19.) bulunmaktadır.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
(Batı diyalektlerde)
mele ötede, öteye (1)
ti-mele (2) öteye
melendo öteden
melenk’ale (3) öte tarafta, öte tarafa, öte taraftan
~ melendok’ale (AŞ) (4)
(Orta kesimi diyalektlerinde)
mele ötede , öteye (1)
melendo ~ melendon (FN) öteye, öteden (5)
~ melendo ~ melonde (AH)
melenk’ele (FN) (3)(6) öte tarafta, öte tarafa, öte taraftan
~ melendok’ele (FN)(AH)
~ melondek’ele (AH)
(Doğu diyalektlerde)
mele ötede, öteye (1)
melendo(n) ~ melonde(n) öteden
● Yer belirten kelime ile birlikte kullanımı : (7)
oxorişi mele evden ötede, evden öteye
~ oxorişen mele
Aynı köklü sıfat :
melen(i) ~ melendon(i) öte taraftaki
~ melonden(i) (AH ve Doğu’da bazen böyle söylenir)
Melen Sarp Sarp köyünün sınır ötesinde kalan kesimi
oxorişi melendoni nca evden ötedeki ağaç
sinurişi melondeni bozope sınır ötesindeki kızlar
Birleşik zarflar :
zuğa-mele deniz ötesinde, deniz ötesine
3’k’a-mele (FN) dere ötesinde, dere ötesine
3’k’a-melendo (FN) dere ötesine
3’k’a-melendon (FN) dere ötesinden
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
(Batı)
mole beride, beriye (1)
ti-mole (2) beriye
molendo beriden
molenk’ale (3) beri tarafta, beri tarafa, beri taraftan
~ molendok’ale (AŞ) (4)
(Orta)
mole beride, beriye (1)
molendo ~ molendon (FN) beriye, beriden (5)
~ molendo ~ molonde (AH)
molenk’ele (FN) (3)(6) beri tarafta, beri tarafa, beri taraftan
~ molendok’ele (FN)(AH)
~ molondek’ele (AH)
(Doğu)
mole beride, beriye (1)
molendo(n) ~ molonde(n) beriden
Aynı köklü sıfat :
molen(i) ~ molendon(i) berideki
~ molonden(i) (AH ve Doğu’da bazen böyle söylenir)
Molen Sarp Sarp köyünün Türkiye’ye ait kesimi
Birleşik zarflar :
3’k’a-mole (FN) dereden beri tarafta, dereden beri tarafa
3’k’a-molendo (FN) dereden beri tarafa
3’k’a-molendon (FN) dereden beri taraftan
● (1) Xoron(i) (= geleneksel Laz oyunu, horon) oynandığında bazen “ileriye (= saat ibresinin ters yönüne)” anlamına “Mele !”, “geriye (= saat ibresi ile aynı yöne)” anlamına “Mole !” diye seslenir. Başka söyleniş de gözlemlenmektedir (→ 4.1.5.4.).
●●● Bazı Lazlar, “Horon oynayan kişiye göre ‘ileri’, ‘sağ tarafa’ anlamına,
‘beri’, ‘sol tarafa’ anlamına gelir. Dolayısiyle mele, mole kelimeleri sağ, sol
demektir” diye iddia etmektedir. Kendi hazırladığı Lazca-Türkçe sözlüğüne
iddiasını yazan bile bulunmuştur. Şayet böyle yaklaşma doğru olsaydı,
“Hopa’dan kalkıp İstanbul’a giden kişi batıya doğru hareket eder. Dolayısiyle
‘İstanbul’ kelimesi ‘batı’ demektir” diyebilirdik.
● (2) {ti-} öneki, sırf Batı diyelektlerde gözlemlenmektedir.
● ■ (3) {-k’ale ~ -k’ele}
● {-k’ale ~ -k’ele} soneki, son-edat olarak da kullanılmaktadır (→ 5.2.1.).
■ Bu sonek vurgusuzdur. Sonek önündeki hece konson ile bitiyorsa kelime vurgusu o hecededir. Sonek önündeki hece vuayel ile bittiği takdirde o hece kelime başında bulunuyorsa o hecede vurgu bulunuyor; o hece kelime başında bulunmuyorsa onun önündeki hece vurguludur.
● (4) Ardeşen diyalektlerinde melenk’ale ve molenk’ale biçimleri de mevcut olmakla birlikte melendok’ale ve molendok’ale biçimleri daha yaygın şekilde kullanılmaktadır.
● (5) Bu zarflar iki-yönlüdür. İsimlerin hem direktif durumu, hem ablatif durumuna denk gelmektedir.
● Fındıklı diyalektlerinin bazılarında (*) melendo (öteye) ile melendon (öteden), molendo (beriye) ile molendon (beriden) ayrı kelime olarak kullanılmaktadır.
(*) örneğin Ç’alanez*i köyünde).
● (6) Fındıklı diyalektlerinde melenk’elen ~ melendok’elen, molenk’elen ~ molendok’elen biçimleri de mevcuttur. Hareketin başladığı yer ve geçildiği yeri ifade ederken kullanılmaktadır.
Bu zarflardan türemiş sıfat :
melenk’elen(i) ~ melendok’elen(i) öte taraftaki
molenk’elen(i) ~ molendok’elen(i) beri taraftaki
({-k’ele} sonekli tüm zarflardan aynı şekilde türemiş sıfat mevcuttur)
● (7) Yer belirten kelime genelde genitif durumda olmakla birlikte bazı yörelerde ablatif durumda bulunmaktadır. Daha geniş alan araştırması bu konuda gerekmektedir.
● Hopa diyalektlerinde melondeşa (öteye), melondeşen (öteden) gibi isimlerin direktif ve ablatif eklerinin eklendiği biçimleri de mevcuttur.
Ardeşen diyalektlerinde de melenk’aleşa (öte tarftan) gibi iki-taraf-durum ekinin eklendiği biçim sıkça gözlemlenmektedir.
Birçok dilde olduğu gibi Lazcada da yer ve yön zarfları ile isimlerin sınırı daima net olmaz gibidir.
({-onde} ve {-k’ale} sonekleri ile oluşan tüm zarflardan aynı şekilde türemiş zarflar mevcuttur)
______________________________________________________________________
4.4.2. √jin ve √tude
√jin = düşey doğrultuyla yukarı veya üst
√tude = düşey doğrultuyla aşağı veya alt
● Bu köklerin kelime türetme sistemi, 4.4.1. maddesindekine paralel değildir.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
(Batı)
jin (PZ) ~ cin (ÇM)(AŞ) düşey doğrultuyla yukarıda, yukarıya, üstte, üste
ti-jin ~ ti-cin düşey doğrultuyla yukarıya, üste
jindo ~ cindo düşey doğrultuyla yukarıdan, üstten
jink’ale ~ cink’ale düşey doğrultuyla yukarı veya üst tarfafta, tarafa, taraftan
~ cindok’ale (AŞ)
(Orta)
jin düşey doğrultuyla yukarıda, yukarıya, üstte, üste
jindole ~ jindolen (1) düşey doğrultuyla yukarıya, yukarıdan, üste, üstten
jindolek’ele düşey doğrultuyla yukarı veya üst tarafta, tarafa, taraftan
(Doğu)
jin düşey doğrultuyla yukarıda, yukarıya, üstte, üste
jindole ~ jindolen düşey doğrultuyla yukarıya, yukarıdan, üste, üstten
Aynı köklü sıfat :
jin(i) düşey doğrultuyla yukarıdaki, üstteki
~ jindon(i) ~ cindon(i)(Batı)
~ jindolen(i)(Ortaö Doğu)
Jin Napşit Arhavi ilçesine bağlı Yukarı Şahinler köyünün Lazca adı
Zarfsal deyim :
jin do jin (FN) (dağların) en yükseklerinde, en yükseklerine
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
(Batı)
tude düşey doğrultuyla aşağıda, aşağıya, altta, alta
ti-tude düşey doğrultuyla aşağıya, alta
tudendo düşey doğrultuyla aşağıdan
tudenk’ale düşey doğrultuyla aşağı veya alt tarafta, tarafa, taraftan
~ tudendo k’ale (AŞ)
(Orta)
tude düşey doğrultuyla aşağıda, aşağıya, altta, alta
tudendo düşey doğrultuyla aşağıdan, alttan
tudele ~ tudelen (1) düşey doğrultuyla aşağıda, aşağıdan, altta, alttan
tudele k’ele düşey doğrultuyla aşağı veya alt tarafta, tarafa, taraftan
(Doğu)
tude düşey doğrultuyla aşağıda, aşağıya, altta, alta
tudendo(n) düşey doğrultuyla aşağıdan, alttan
tudele(n) düşey doğrultuyla aşağıda, altta
● Yer belirten kelime ile birlikte kullanımı :
livadişi tudelek’ele bahçenin alt tarafında, tarafına, tarafından
Aynı köklü sıfat :
tuden(i) düşey doğrultuyla aşağıdaki, alttaki
~ tudendon(i)
~ tudelen(i) (Orta, Doğu)
Tuden Napşit Arhavi’ye bağlı Aşağı Şahinler köyünün Lazca adı
● (1) Bu zarflar iki yönlüdür.
● Fındıklı diyalektlerinin bazılarında jindole (yukarıda, üstte) ile jindolen
(yukarıdan, üstten), tudele (aşağıda, altta) ile tudelen (aşağıdan, alttan), ayrı kelime
olarak kullanılmaktadır. (*)
(*) Ç’alanez*i vs’de.
______________________________________________________________________
4.4.3. √jile ve √3’ale
√jile = yumuşak eğimde yukarıya, yukarıda
√3’ale = yumuşak eğimde aşağıya, aşağıda
● Bu köklerin kelime türetme sistemi, √me ve √mo’nunkine (→ 4.4.1.) paraleldir.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
(Batı)
jile ~ cile yumuşak eğimde yukarıda, yukarıya
ti-jile ~ ti-cile yumuşak eğimde yukarıya
jilendo ~ cilendo yumuşak eğimde yukarıdan
jilenk’ale ~ cilenk’ale yumuşak eğimde yukarı tarafta, tarafa, taraftan
~ cilendok’ale (AŞ)
(Orta)
jile yumuşak eğimde yukarıda, yukarıya
jilendo ~ jilendon (FN) yumuşak eğimde yukarıya, yukarıdan (1)
~ jilendo ~ jilonde (AH)
jilenk’ele (FN) yumuşak eğimde yukarı tarafta, tarafa, taraftan
~ jilendok’ele (FN)(AH) (2)
~ jilondek’ele (AH)
(Doğu)
jile yumuşak eğimde yukarıda, yukarıya
jilendo(n) ~ jilonde(n) yumuşak eğimde yukarıdan
Aynı köklü sıfat :
jilen(i) ~ cilen(i) yumuşak eğimde yukarıdaki
~ jilendon(i) ~ cilendon(i)
~ jilondeni
Jilen Mzğem Ardeşen’e bağlı Yukarı Durak köyünün Lazca adı
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
(Batı)
3’ale yumuşak eğimde aşağıda, aşağıya
ti-3’ale yumuşak eğimde aşağıya
3’alendo yumuşak eğimde aşağıdan
3’alenk’ale yumuşak eğimde aşağı tarafta, tarafa, taraftan
~ 3’alendok’ale (AŞ)
(Orta)
3’ale yumuşak eğimde aşağıda, aşağıya
3’alendo ~ 3’alendon (FN) yumuşak eğimde aşağıya, aşağıdan (1)
~ 3’alendo ~ 3’alonde (AH)
3’alenk’ele (FN) yumuşak eğimde aşağı tarafta, tarafa, taraftan
~ 3’alendok’ele (FN)(AH)(2)
~ 3’alondek’ele (AH)
(Doğu)
3’ale yumuşak eğimde aşağıda, aşağıya
3’alendo(n) ~ 3’alonde(n) yumuşak eğimde aşağıdan
Aynı köklü sıfat :
3’alen(i) ~ 3’alendon(i) yumuşak eğimde aşağıdaki
~ 3’alonden(i)
3’alen Mzğem Ardeşen’e bağlı Aşağı Durak köyünün Lazca adı
● (1) Bu zarflar iki-yönlüdür.
● Fındıklı diyalektlerinin bazılarında jilendo (yukarıya) ile jilendon (yukarıdan),
3’alendo (aşağıya) ile 3’alendon (aşağıdan), ayrı kelime olarak kullanılmaktadır.
● (2) Fındıklı diyalektlerinde jilenk’elen ~ jilendok’elen, 3’alenk’elen ~ 3’alendok’elen biçimleri de mevcuttur. Hareketin başladığı yer ve geçildiği yeri ifade ederken kullanılmaktadır.
Bu zarflardan türemiş sıfatlar :
jilenk’elen(i) ~ jilendok’elen(i) yumuşak eğimde yukarıdaki
3’alenk’elen(i) ~ 3’alendok’elen(i) yumuşak eğimde aşağıdaki
______________________________________________________________________
4.4.4. √gale ve √doloxe
√gale = dışarı
√doloxe = içeri
● Bu köklerin kelime türetme sistemi, √me, √mo, √jile ve √3’ale köklerininkine (→ 4.4.1.) yaklaşık paraleldir.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
(Orta)
gale dışarıda, dışarıya
ti-gale dışarıya
galendo dışarıdan
galenk’ale dış tarafta, dış tarafa, dış taraftan
~ galendok’ale (AŞ)
(Orta)
gale dışarıda, dışarıya
galendo ~ galendon (FN) dışarıya, dışarıdan (1)
~ galendo ~ galonde (AH)
galenk’ele (FN) dış tarafta, dış tarafa, dış taraftan
~ galendok’ele (FN)(AH)(2)
~ galondek’ele (AH)
(Doğu)
gale dışarıda, dışarıya
galendo(n) ~ galonde(n) dışarıdan
● Yer belirten kelime ile birlikte kullanımı :
oxorişi gale evin dışında, evden dışarıya
~ oxorişen gale
Aynı köklü sıfat :
galen(i) ~ galendon(i) dışarıdaki
~ galonden(i)
galeni k’oçi yabancı adam
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
(Batı)
doloxe içeride, içeriye
ti-doloxe içeriye
doloxendo içeriden
doloxenk’ale iç tarafta, iç tarafa, iç taraftan
~ doloxendok’ale
(Orta)
doloxe içeride, içeriye
doloxendo ~ doloxendon (1) içeriye, içeriden
doloxenk’ele (FN) iç tarafta, iç tarafa, iç taraftan
~ doloxendok’ele (FN)(AH) (2)
(Doğu)
doloxe içeride, içeriye
doloxendo(n) içeriden
Aynı köklü sıfat :
doloxen(i) ~ doloxendon(i) içerideki
● (1) Bu zarflar iki-yönlüdür.
● Fındıklı diyalektlerinin bazılarında galendo (dışarıya) ile galendon (dışarıdan),
doloxendo (içeriye) ile doloxendon (içeriden), ayrı kelime olarak
kullanılmaktadır.
● (2) Fındıklı diyalektlerinde galenk’elen ~ galendok’elen, doloxenk’elen ~ doloxendok’elen biçimleri de mevcuttur. Hareketin başladığı yer ve geçildiği yeri ifade ederken kullanılmaktadır.
Bu zarflardan türemiş sıfatlar :
galenk’elen(i) ~ galendok’elen(i) dışarıdaki
doloxenk’elen(i) ~ doloxendok’elen(i) içerideki
______________________________________________________________________
4.4.5. √oği ~ √ogi ve √3’oxle
√oği ~ √ogi = [yer ve yön ifadesi] ön
= [sıra ifadesi] önce (→ 4.5.1.)
√3’oxle = [yer ve yön ifadesi] ön
= [zaman ifadesi] eskiden (→ 4.5.1.)
● Bu köklerin kelime türetme sistemi, diğer zarfların köklerinkine paralel değildir.
●●● Bu maddede anlatılan zarflara zıt anlamlı k’ap’ula (*) kelimesi, zarf değil, “arka, sırt” anlamına gelen isimdir.
●●●(*) Bazı Lazlar arasında Lazca k’ap’ula kelimesinin “Latinceden gelme”
olduğu söylenmektedir. Halbuki “arka, sırt”ın Latince karşılığı “dorsum”dur;
Latince “capula [kapula]” kelimesi ise “kulplu vazo” demek olup ne insanın sırtı
ne de dağın arkası ile ilgilidir. Bu tür hayalperest söylentilere sakın inanmayınız.
______________________________________________________________________
(PZ)
oğine[1] ~ oğinde önde, öne
oğinde k’ale ön tarafta, ön tarafa, ön taraftan
(ÇM)(AŞ)
ogine[1] ~ oginde önde, öne
oginde k’ale ön tarafta, ön tarafa, ön taraftan
(Orta)
ogine[1] ~ oginde önde, öne
ogindele (1) öne, önden (2)
ogindele k’ele (1) ön tarafta, ön taraftan
(東)
oğinde önde, öne
oğindele (1) önden
3’oxle önde, öne
3’oxleşen önden
● Yer belirten kelime ile birlikte kullanımı :
oxoriş ogine ~ oxoriş oginde evin önünde, evin önüne
oxoyiş 3’oxleşen (HP) evin önünden
Aynı köklü sıfat :
oğinen(i) ~ oginen(i) ~ oginden(i) öndeki
● “Önce” anlamındaki oğine[2] ve ogine[2] , “sıra zarfı”dır (→ 4.5.1.).
■ (1) Ogindele, ogindele k’ele, oğindele kelimelerinde vurgu, istisna olarak baştan ikinci hecede bulunmaktadır.
● İki-yönlüdür.
_____________________________________________________________________________
4.4.6. “sağ, sol ; doğu, batı, kuzey, güney”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.4.6.1. “Sağ” ve “sol”
Çeşitli dillerde de olduğu gibi (*) Lazcada “sağ” ve “sol” ifade eden aslı kelime bulunmamaktadır (→ 4.4.1.).
(*) Fransızca “droit(e)”(= sağ) kelimesi, aslında “dik, doğru” demektir.
(*) İngilizce “right”(= sağ) kelimesi de aslında “doğru” demektir.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.4.6.2. “doğu, batı, kuzey, güney”
“Doğu, batı, kuzey, güney” karşılayan aslı Lazca kelime de bulunmamaktadır (1)(2).
●●● (1) Bazı Lazlar tarafından yapılan yayımlarda “doğu” anlamında yulva, “batı” anlamında gyulva terimi kullanılmaktadır. Halbuki bu terimler, hiç bir diyalektte gözlemlenmemektedir. Yakın zamanda “Özlazca” eylemi yapanlar tarafından Orta ve Doğu diyalektlerde bulunan yulun (düşey doğrultuyla üst çıkmak) ile gyulun (düşey doğrultuyla inmek) kelimelerinden uydurulmuştur.
Bu terimleri tasarlayanlar, /gy/ foneminin Batı diyalektlerde bulunmadığını da, ayrıca Orta ve Doğu diyalektlerde kelime sonunda -lva’nın bulunmadığını da düşünememişler.
●●● (2) Bazıları “Lazcada birçok kavram ifade eden aslı kelime eksiktir. Lazca zengin bir dil değil” diye iddia etmektedir. Yanlıştır. Şayet bu iddia doğru olsaydı, “İngilzce fakir bir dildir” diye de iddia edebilirdik. Çünkü İngilizce “united (= birleşmiş)”, “state (= devlet)”, “nation (= ulus)”, “beauty (= güzellik)”, “money (= para)”, “mountain (= dağ)”, “river (= nehir, ırmak)” vs terimlerinin hiç biri aslı kelime değil, hepsi Fransızcadan gelmedir.
____________________________________________________________________________________________________________________________________________
4.5. Zaman, sıra, ölçü ve tarz belirten zarflar
______________________________________________________________________
4.5.1. Zaman ve sıra zarfları
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
hus (PZ) ~ huy (ÇM)(AŞ) şimdi
ha3’i (FN)(AH) ~ a3’i (HP)(ÇX)
Bu zarflardan türemiş zarflar :
husişuk’ule ~ hust’işuk’ule ~ ha3’işkul(e) bundan sonra
huşa (*) şimdiye kadar
(*) Bu kelimenin yapımı {hus + -şa}dır. Lazca fonolojisinde / s / fonemi, / ş / fonemi önünde kurallı olarak kaybolur.
Aynı köklü zarf :
husineri ~ hust’ineri ~ ha3’ineri şimdiki
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
hindos (PZ) o zaman (*)
him ora, himdora (ÇM)(AŞ)
hemindoraz
~ hemindoras (Orta, Doğu)
(*) Geçmişteki “o zaman” ile gelecekteki “o zaman” anlamları azçok farklıdır.
[geçmişte] o zaman, o çağda
[gelecekte] o zaman ; öyleyse; şayet öyle olursa
Aynı köklü sıfat :
hindoneri ~ hemindoraneri o zamanki
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
p’anda[1] (*) (PZ)(ÇM) daima
irote (AŞ)
p’anda[1] (*) (FN)
iyya ~ p’anda (AH)
p’ant’a (HP)
p’anda[1] (ÇX)
● (*) Aynı biçim hem Pazar ve Çamlıhemşin diyalektlerinde hem Fındıklı diyalektlerinde bulunmaktadır. Coğrafya bakımından üçü arasında bulunan Ardeşen diyalektlerinde eşbiçimli olmasına rağmen apayrı anlamlı kelime bulunmaktadır. İki-taraf-edat ve cümlemsi iki-taraf-edatı olan {p’anda ... st’er(i)}(sanki ~ gibi) ifadesine bakınız (→ 5.3.1., 6.4.1.).
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
andğa (Batı) ~ handğa (Orta) ~ andğa (Doğu) bugün
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ğoma (Batı, Orta) ~ ğoman (Doğu) dün
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
p’işindğa (Batı) dünden önceki gün
oginendğa (Orta)
oğineşindğa ~ 3’oxleşindğa (Doğu)
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
oç’ume (PZ)(ÇM) yarın
ç’uman(i) (AŞ)
ç’ume (Orta, Doğu)
● Bu kelimeler ç’umanişe (sabah, sabahleyin) ile aynı köklü olmalıdır.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
cendğani (Batı) ~ gendğani (Orta, Doğu) yarından sonraki gün
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
met’i-gendğani (Orta) yarından iki gün sonra
mecgendğani (Doğu)
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
3’o (PZ)
ham3’o ~ han3’o (ÇM, AD, Orta) ~ an3’o(Duğu) bu sene, bu yıl
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
go3’o geçen sene, geçen yıl
go3’os (Orta diyalektlerin bir kısmı)
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
p’işi3’ana (Batı) geçen seneden önceki sene
oginen 3’ana (Orta)
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
3’anaşe seneye, gelecek yıl
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
-met’i-3’anaşe (Orta) iki sene sonra
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
3’oxle eskiden, önce
Aynı köklü sıfat : 3’oxlene(y)i (Doğu) eski zamanınki, önceki
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
oğine[2] (PZ) önce (1)(2)
ogi ~ ogine[2] (ÇM・AD)
ogine[2] (Orta)
oğine (Doğu)
Aynı köklü sıfat : oğinen(i) ~ oginen(i) önceki (1)(2)
(1) Sırayı belirtmek için ablatif durumdaki (veya iki-yön durumundaki) isim veya zamir, tamamlayıcı olarak kullanılır.
(2) Süreyi belirtmek için ise apsolütif durumdaki sayısal ifade, tamamlayıcı olarak kullanılır.
● Sıra: “kimden önce; hangi şeyden önce”
şk’imde ogi (AŞ) ~ çkimden ogine (Orta) benden önce
şk’imde oginen k’oçepe (AŞ) benden öndeki adamlar
~ çkimden oginen k’oçepe (中)
Ramazanişen oginen tutaz Ramazan’dan önceki ayda
● Süre: “ne kadar önce”
sum ndğa ogine üç gün önce
sum ndğa oginen gazete üç gün önceki gazete
● Sıra ve süre: “Kimden ne kadar önce”
Emineşa xuti ndğa ogine (AŞ) Emine’den beş gün önce
~ Emineşen xu(t) ndğa ogine (FN)
● “Önde, öne” anlamında oğine[1] ve ogine[1] “yer ve yön zarfı”dır (→ 4.4.5).
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
uk’ai (PZ) az sonra
uk’açxe (ÇM)(AŞ) (FN)
uk’ule (FN)(HP)(ÇX)
ok’açxe, ok’ule (AH)
______________________________________________________________________
4.5.2. Ölçü zafları
Lazca ölçü zarfları, “hem sıfat”tır.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
m3ik’a ~ m3ika ~ p3ika az
a(r) m3ik’a ~ a(r) m3ika ~ a(r) p3ika bir az
zarfsal deyim :
m3ik’a m3ik’a ~ m3ika m3ika azar azar
~ p3ika p3ika
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
opşa (PZ)(1) çok
zade (ÇM)(AŞ) (2)
dido (Orta)(Doğu)
●(1) Çamlıhemşin ve Ardeşen diyalektlerinde opşa, “dolu” anlamında ayrı kelimedir.
■(2) Zade kelimesinde vurgu, istisna olarak son hecede bulunmaktadır.
______________________________________________________________________
4.5.3. Tarz zarfları
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
xvala yalnız, tek başına
xvala xvala yanında kimseyi istemeden yalnız
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ok’ok’ateri (*) (baştan) birlikte, beraber
elak’ateri (*) (sonradan katılıp) beraber, birlikte
(*) Bunlar fiilbaşlı partisiplerdir (→ 14.).
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
apiçora (ÇM)(AŞ) ~ apiçoraz (FN) çabucak; birdenbire
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ordo erken
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
ordoşe erken, erkenden
■ Vurgusu baştaki hecededir.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
leba (Batı・FN’nın bir kısmı) geç
yano (FN’nın bir kısmı・AH・Doğu)
● Fındıklı’da yöreye göre leba veya yano kullanılmaktadır.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
şa[1] (Orta・Doğu) mümkün olduğu kadar
Şa şvi. içebildiğin kadar iç
şvi : Şums (içmek) fiilinin emir kipi tekil
● Eşbiçimli bir bağlaç mevcuttur (→ 7.3. şa[2]).
______________________________________________________________________
4.6. İsimden türemiş zarflar
______________________________________________________________________
4.6.1. Türkçe {-ce / -ca} ekinin Lazca karşılığı
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.6.1.1. “Lazca” kelimesinin karşılığı
{-eburi} ~ {-ebu(r)a} (1)
{-uri ~ -u(y)i}(2)
(1) → 3.1.3., 3.1.6., 4.1.3., 4.1.6., 20.
(2) → 3.3.3.4., 3.3.3.5., 20.
Lazeburi (PZ) Lazca
~ Lazebu(r)a (ÇM・AD・Orta・Doğu)
Lazuri ~ Lazu(y)i Lazca
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.6.1.1.1. Lazeburi ~ Lazebura ~ Lazebua
(PZ) Lazeburi ixap’aran. (1) Lazca konuşuyorlar. (2)
(ÇM) Lazebura ilak’irdaman.
(AŞ)(FN) Lazebu(r)a isinapaman.
(AH) Lazebu(r)a ip’aramitaman.
(HP)(ÇX) Lazebua ğarğalapan. (3)
● (1) Pazar diyalektlerinde ixap’aran, sadece “konuşuyorlar” anlamındadır. Çamlıhemşin, Ardeşen vs diyalektlerinde ise eşbiçimli fiil “kızarak bağırıyorlar” anlamında kullanılmaktadır.
● (2) Örneklerdeki ikinci kelime hepsi “konuşmak” fiilinin bildirme kipi emperfektif şimdiki zaman üçüncü şahıs çoğul biçimidir. Yöreye göre ayrı köklü kelime kullanılmaktadır.
● (3) Sarp köyünde Lazebua ğağalapan.
■ İxap’aran, ilak’irdaman, isinapaman, ip’aramitaman kelimelerinde vurgu sondan üçüncü hecededir. Ğarğalapan, ğağalapan kelimelerinde ise baştaki hece vurguludur. Fiil ve fiil komplekslerindeki vurgulama kuralları, fiil ile ilgili bölümlerde anlatılacaktır.
● Lazuri kelimesi ancak Laz dilini ifade ederken Lazeburi ~ Lazebura ~ Lazebua, sırf dil değil, dil ve kültürü ifade etmektedir.
(Lazuri kelimesi sıfat olarak da kullanılmaktadır. → 3.3.3.5.)
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.6.1.1.2. Lazuri ~ Lazu(y)i
Arhavi diyalektlerinden bir örnek:
Ar destani p’ç’ari, mteli Lazuri. (*) Bir “destan” yazdım, hepsi Lazca olarak
ar bir
destani Lazların geleneksel aşık şiirleri. Ölçüsü onbir hecelik dört dizeli koşuk. Her dörtlükte ilk üç dizenin son hecesi ile sondan ikinci hecenin vuaeli ortak.
p’ç’ari yazdım : “yazmak”(ç’arums) fiilinin bildirme kipi perfektif geçmiş zaman birinci şahıs tekil
mteli tüm, hepsi
Lazuri Laz dili kullanarak, Lazca olarak, Lazca
(*) Arhavi’li rahmetli Yaşar Turna tarafından yazılmış “Atmacaş ora (Atmaca zamanı)” adlı ünlü destani’nin beşinci (= sonuncu) dörtlük, ilk dizesi.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.6.1.2. “çocukça, erkekçe” vs karşılığı
{-eburi}~{-leburi} (Batı)
{-ebura}~{-lebura} (Orta, Doğu)
bere : çocuk → bereburi ~ berebura : çocukça
komoli : koca → komoleburi ~ komolebu(r)a : erkekçe
~ kimoli (Doğu) → ~ kimolebua
xorz*a (PZ) : kadın → xorz*aleburi : kadınca
~ oxorca → oxorcaleburi ~ oxorcalebu(r)a
_____________________________________________________________________________
4.6.2. {u-......-eli} iki-taraf-eki
nciri uyku → uncireli uykusuz
nena dil; lisan; ses → uneneli dilsiz; sessiz
3’ar(i) su → u3’areli susuz
~ 3’k’a(r)i ~ 3’k’a ~ u3’k’areli
● Bu iki-taraf-ekli kelimelerin büyük çoğunluğu hem zarf hem sıfattır (→ 3.3.3.5.). Eşanlamlı son-edatları ve gezen-edata bakınız (→ 5.2.1. sure, suzi, → 5.4.1. dixo).
___________________________________________________________________
4.7. Zarfın üstünlük derece ifadesi
Lazca zarflar tekbiçimlidir. Bazı dillerde olduğu gibi (ör. Fransızca, Almanca, İngilizce) üstünlük derecesini ifade eden ayrı biçimi bulunmamaktadır. Ablatif durumdaki (veya iki-yön durumundaki) isim veya zamir ile kullanan zarf, üstünlük derecesini ifade etmektedir.
Aşela’şe ordo (PZ) Aşela’dan erken
Aşela’şa ordo (ÇM)(AŞ)
Aşela’şen ordo (Orta, Doğu)
hamuşe leba (PZ) Bu kişiden geç, bundan geç
hamuşa leba (ÇM)(AŞ)
hayaşen leba ~ hayaşen yano (FN)
hamuşen yano (AH)
amuşen yano (HP)(ÇX)